φτώχεια, καλή καρδιά, μα και γκρίνια: η ελληνική διαιτολογία ..αυτοκριτικά

Η «ΦΤΩΧΕΙΑ»

Η μελέτη των 7 χωρών (1960), μία από τις πρώτες μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες που εξέταζε ζητήματα διατροφής και τρόπου ζωής, είναι πολύ γνωστή στον επιστημονικό κόσμο και έκανε θετικά γνωστή και την Ελλάδα. Μια μελέτη που έφερε στο προσκήνιο την έννοια μεσογειακή διατροφή και την ελληνική της εκδοχή.

Και ενώ αυτό το είχαμε, τώρα δεν το έχουμε.. Κομπάζω όταν διαιτολόγοι, ιατροί, ρεπορτάζ υγείας της Κεντρικής Ευρώπης αναφέρονται στην ισορροπημένη και μεσογειακή διατροφή που ..δίδαξε ο ελληνικός πληθυσμός. Και κομπάζω περισσότερο όταν ύστερα αναφέρονται σε δείκτες υγείας όπως η παχυσαρκία, όπου βρισκόμαστε μόνιμα στις πρώτες θέσεις. Ασύμμετρο πλέον. Η φτώχεια μας υλική, πλέον, αλλά και πνευματική μάς άφησε και μάς αφήνει πίσω. Μάλιστα ένα κακό που αναπτύσσεται τον τελευταίο καιρό είναι τα ‘φτωχά’ στρώματα να πλήττονται περισσότερο από την παχυσαρκία και από τα νοσήματα φθοράς που σχετίζονται με αυτή. Η ‘υγιεινή’ διατροφή έχει γίνει πλέον προνόμιο των λίγων, είτε λόγω πρόσβασης σε προνομιακά τρόφιμα (βιολογικά, σούπερ τροφές, ακριβά κομμάτια κρέατος, καλά ψάρια κλπ κλπ), είτε (και) λόγω του ότι υπάρχει άφθονη λιπαρή κακή τροφή (‘στις 2 πίτσες η 1 δώρο’) σε πολύ χαμηλές τιμές, προσεγγίσιμη από τους ‘πολλούς’. Ας αποδεχτούμε την ήττα μας, μέσω της διαδικασίας της αυτοκριτικής να βρούμε που σφάλλουμε, ώστε να ξανακάνουμε μέρος της καθημερινότητας τη μεσογειακή διατροφή.

Η ΚΑΛΗ ΚΑΡΔΙΑ..

Θυμάμαι σαν χτες τον εαυτό μου, φοιτητή ακόμα, περί τα τέλη της δεκαετίας του 1990 να πηγαίνω κάθε 2 χρόνια στον 1ο όροφο ενός κεντρικού ξενοδοχείου της Αθήνας γεμάτος χαρά, αλλά κυρίως περιέργεια, για να ακούσω καινούργια ή ακουσμένα ήδη στις αίθουσες διδασκαλίας πράγματα που συνέβαιναν στον τομέα της Διατροφής και της Διαιτολογίας. Ήταν το Πανελλήνιο Συνέδριο Διαιτολογίας και Διατροφής. Ένα συνέδριο που εξακολουθεί να υφίσταται και να διοργανώνεται κάθε 2 χρόνια, ως το κορυφαίο διατροφικό γεγονός!

Η διαδρομή της επιστήμης της διατροφής έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον. Μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια το ενδιαφέρον έχει πολλαπλασιαστεί. Από τον 1ο όροφο ενός ξενοδοχείου, έφτασε να χρειάζεται ένα ολόκληρο κτιριακό συγκρότημα όταν διοργανώνεται ένα πανελλήνιο συνέδριο διατροφής, για να χωρέσει το ενδιαφέρον χιλιάδων πλέον επισκεπτών του. 

Ήδη, πολλά πανεπιστήμια της χώρας έχουν εντάξει στο διδακτικό τους περιεχόμενο τη διατροφή και τη διαιτολογία. Πολλές πανεπιστημιακές έδρες ερευνούν ζητήματα διατροφής, ενώ πολλοί συνάδελφοι με λαμπρό τρόπο μπορούν πλέον να μας πρεσβεύουν σε πανευρωπαϊκά και παγκόσμια επιστημονικά πάνελ. Δημιουργήθηκε ένας μεγάλος και ολοένα και πιο σύνθετος επιστημονικός κόσμος, ο κόσμος της διατροφής..

 ..ΜΑ ΚΑΙ ΓΚΡΙΝΙΑ..

Η πραγματικότητα δεν είναι τόσο γενναιόδωρη όμως. Υπάρχει και η γκρίνια, υπάρχει και η ανάδυση της κακής μας πλευράς και η οποία δεν εξαφανίζεται με ωραία λόγια.. 

Εδώ και δεκαετίες υπάρχουν στη διάθεση των πολιτών πολλές ωραίες επιστημονικές συμβουλές, πολλές διαπιστώσεις περί  του «τι σημαίνει υγιεινό» και παρόλα αυτά δεν ξεκολλάνε τα νούμερα και τα ποσοστά παχυσαρκίας ούτε στο δυτικό κόσμο, ούτε στην Ελλάδα. Εκδίδονται πολύ προσεγμένοι διατροφικοί οδηγοί, μετονομάζονται δημόσιες υπηρεσίες σε υπηρεσίες «διατροφής και άθλησης», γίνονται συνέδρια, ημερίδες, εκδηλώσεις, σεμινάρια, οι έλληνες διαιτολόγοι αυξάνονται και βρίσκονται πλέον σε κάθε γειτονιά της Ελλάδας. Ενώ φαίνεται λοιπόν να έχουμε υπερπληθώρα καλών προθέσεων, πληροφορίας και συμβουλών η υγεία μας φθίνει.

Τελικά, η επιστήμη της διατροφής μήπως είναι συνθετότερη; Μήπως διαλέγουμε αναποτελεσματικούς δρόμους βελτίωσης των κακών δεικτών υγείας όπως η παχυσαρκία; Μήπως πρέπει να δούμε πιο έξω και ..έξω από το κουτί (‘out of the box’); Μήπως πρέπει να δούμε διεπιστημονικά και όχι μόνο με όρους διαιτητικής τι μπορεί να αλλάξει το πρότυπο διατροφής και τρόπου ζωής των σύγχρονων ελλήνων και ελληνόπουλων. Μήπως να θέσουμε 2-3 στόχους τύπου:

-μείωση της κατά κεφαλήν κατανάλωσης κρέατος στο χώρα μας (είμαστε στην παγκόσμια 8αδα κατανάλωσης),

-κίνητρα για αύξηση της φυσικής δραστηριότητας (οι έλληνες ασκούνται το λιγότερο στην Ευρώπη), πχ αύξηση στις ώρες Φυσικής Αγωγής στα σχολεία,

-περισσότεροι διαιτολόγοι σε υπηρεσίες, υπουργεία και υποχρέωση για παρουσία διαιτολόγων σε μεγάλες δημόσιες ή ιδιωτικές επιχειρήσεις..

...και άλλα πολλά..

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc, MEd

Μέλος Εξελεγκτικής Επιτροπής Πανελ. Συλλόγου Διαιτολόγων-Διατροφολόγων

Ομάδα Ειδικών Αθλητικής Διατροφής

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com                                                                                                                                                                                    blog:nutripolitics.blogspot.gr

      site: www.bertzeletos.gr

για την παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας..

Μόλις σε 67 δευτερόλεπτα έχετε την "εικόνα' της παχυσαρκίας. Δείτε το βίντεο που αναρτήθηκε για να θυμόμαστε την Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας (11 Οκτωβρίου) να προβληματιζόμαστε, αλλά και να λαμβάνουμε τα απαραίτητα ατομικά και συλλογικά μέτρα.
Ένα βίντεο που επιμελήθηκε η Ομάδα Διαχείρισης Βάρους του Πανελλήνιου Συλλόγου Διαιτολόγων-Διατροφολόγων Ελλάδας.

Η Παγκόσμια Ημέρα Τροφής & ο αντίστροφος δαρβινισμός

Ο FAO (Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων & Γεωργίας) κάθε χρόνο στις 16 Οκτωβρίου παρουσιάζει μια θεματική όσον αφορά τη διατροφή και τα τρόφιμα, με σκοπό την κατανόηση των προβλημάτων επισιτισμού, στην αναζήτηση λύσεων για την εξάλειψη της πείνας. Σήμερα, το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού υποσιτίζεται. Πληθυσμός που ζει κυρίως σε αγροτικές περιοχές υποανάπτυκτων χωρών. Πληθυσμός, όμως που αυξάνεται και σε «ανεπτυγμένες περιοχές» λόγω οικονομικών κυρίως ανισοτήτων. Ταυτόχρονα ένα μεγάλο ποσοστό πληθυσμού κακοσιτίζεται, τρώγει δηλαδή περισσότερο από όσο χρειάζεται ή τρώγει κακή για την υγεία του τροφή. Στον κακοσιτιζόμενο πληθυσμό υπάρχει το φαινόμενο της σπατάλης τροφίμων (“food waste”).

Η φετινή θεματική του FAO λέγεται «Κοινωνική Πρόνοια και Γεωργία, σπάστε το φαύλο κύκλο της φτώχειας στις αγροτικές περιοχές». Πολύ καλά λοιπόν μάς τα λέει φέτος ο FAO, για την ανάγκη Κοινωνικής Πρόνοιας και για το σπάσιμο του φαύλου κύκλου.

Το τι πρέπει να γίνει είναι προφανές. Φανταστείτε τα σπαταλούμενα τρόφιμα με ένα μαγικό χέρι να κατευθύνονταν στο στόμα των υποσιτιζόμενων, ή φανταστείτε τα επιπλέον χρήματα των πολύ εύπορων πολιτών- έστω του 1%- των «ανεπτυγμένων χωρών» να μεταφέρονταν επίσης με ένα μαγικό χέρι στις τσέπες των αδύναμων. Τότε θα είχαμε λύσει το πρόβλημα. Τόσο απλό.

Όμως, στην πραγματικότητα δεν έχουμε λύσει το πρόβλημα. Παραμένουμε σε «ασπιρίνες» και όχι σε θεραπείες. Κάνουμε τέτοια μέρα κάθε χρόνο τις διαπιστώσεις μας. Επαναλαμβάνουμε, επαναλαμβανόμαστε.

Παγκόσμιοι φορείς που δεν επιδρούν ή δε δεσμεύουν τα κράτη να λειτουργούν προς τη λύση του προβλήματος συνεχίζουν να υφίστανται. Έτσι, διαμορφώνονται στα χαρτιά κολοσσιαία σχέδια, των οποίων κανείς δε φέρει την ευθύνη, ή σχέδια στα οποία εμπλέκονται πολλοί που πετάνε το μπαλάκι ο ένας στον άλλο, ή σχέδια που η προβλεπόμενη αποπεράτωσή τους είναι αρκετά μακρινή χρονικά.

Έχουμε φτάσει λοιπόν σε αυτό που ένας καθηγητής του Πανεπιστήμιου της Οξφόρδης  (Bent Flyvbjerg) αποκαλεί «αντίστροφο δαρβινισμό». Είναι αντίστροφος δαρβινισμός όταν καταστρώνουμε φιλόδοξα σχέδια, όπου τα πιο εντυπωσιακά από αυτά κυριαρχούν και επιβάλλονται, χωρίς όμως να είναι τα πιο αποτελεσματικά (..και πώς να είναι αφού κάθε χρόνο μιλάμε για την πείνα των λαών, τις ανισότητες κοκ..). Επίσημοι φορείς της χώρας μας, της Ε.Ε., των ΗΠΑ και άλλων πολλών χωρών διακηρύττουν το πρόβλημα, φτιάχνουν σχέδια που τελικά δεν υλοποιούνται..

ΤΟ ΚΑΛΟ ΓΙΑ ΤΟ ΤΕΛΟΣ..

Το καλό της υπόθεσης είναι ότι υπάρχουν μερικά καλά αποτελέσματα σε υποσιτιζόμενους λαούς ορισμένων χωρών (πχ Μεξικό). Επίσης, το καλό της υπόθεσης είναι ότι πλέον τα κινήματα της διατροφής αυξάνονται. Περισσότεροι άνθρωποι μαθαίνουν γι’ αυτά, συμμετέχουν σε αυτά. Κινήματα έτοιμα να συγκρουστούν, διεκδικώντας τα αυτονόητα. Κινήματα που διεκδικούν στον τόπο τους απλά καθημερινά πράγματα. Πρόσφατα έγινε μεγαλειώδης συγκέντρωση-εκδήλωση στην Αθήνα με θεματική «Μενού για 5000», με τη συμμετοχή 150 εθελοντών και 9 συλλογικοτήτων, όπου φτιάχτηκαν 5000 μερίδες μπριάμ, οι οποίες προσφέρθηκαν δωρεάν, με λαχανικά που δε θα έφταναν στο πιάτο λόγω της σπάταλης διαχείρισής τους. Τέτοιες ενέργειες γίνονται όλο και περισσότερες. Τα κινήματα γίνονται πολλά, η επινόηση υπάρχει, πλησιάζει και η πολυπληθής συλλογική βούληση.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com

site: www.bertzeletos.gr

blog:nutripolitics.blogspot.gr

Τα «διατροφικά πιάτα»..

 Περί τις αρχές της δεκαετίας (2010) μάς ήρθε το διατροφικό πιάτο από το USDA (Αμερικάνικο Υπουργείο Γεωργίας). Ένα πιάτο που υποδηλώνει πώς πρέπει να φτιάχνουμε τη χωροταξία του πιάτου μας. Έξυπνο κι απλό δε διαφωνεί φρονώ κανείς με την ιδέα τους.

Γενικά τα «διατροφικά πιάτα» είναι ένας ωραίος σχηματικός τρόπος του πώς πρέπει να κατανείμουμε τις μερίδες- ποσότητες διάφορων τροφίμων στο πιάτο μας. Είναι εύληπτος τρόπος και πράγματι αρκετά διαφωτιστικός.

Ύστερα, μας ήρθε ένα νέο πιάτο  διατροφής, αυτό του Harvard (του τμήματος Δημόσιας Υγείας). Ένα διατροφικό πιάτο  με μορφή παρόμοια με αυτή του USDA.

Αυτά τα 2 μοντέλα «διατροφικών πιάτων» έχουν ορισμένες μικροδιαφορές. Ας κάνουμε μια γρήγορη σύγκριση των 2 αναφερόμενων πιάτων:

-Μια πρώτη διαφοροποίηση είναι οι πρωτεΐνες. Το ‘πιάτο του Harvard’ προχωρά και  κάνει διάκριση μεταξύ καλών πρωτεϊνών (ψάρι, αυγά, πουλερικά), πρωτεϊνών προς περιορισμό (κόκκινο κρέας) και πρωτεϊνών προς αποφυγή (επεξεργασμένο κρέας).

-Δεν είναι όλα τα δημητριακά ίδια. Αυτό εμφανίζει  ξεκάθαρα το ‘πιάτο του Harvard’, ενθαρρύνοντας την κατανάλωση δημητριακών ολικής άλεσης (whole grains), έναντι των επεξεργασμένων (refined grain products).

-Πιο πολλά λαχανικά από φρούτα. Το ‘πιάτο του Harvard’ προτείνει  η κατανάλωση λαχανικών να είναι αναλογικά μεγαλύτερη από αυτή των φρούτων. Αυτό γιατί τουλάχιστον, όσον αφορά τον αμερικάνικο πληθυσμό, θεωρήθηκε ότι επειδή η κατανάλωση λαχανικών είναι πολύ χαμηλότερη σε σύγκριση με τα φρούτα, έτσι χρειάστηκε μια πιο εμφατική σύσταση υπέρ ..λαχανικών. Μάλιστα,  πάλι από το Harvard, γίνεται μια εξειδίκευση όσον αφορά τις πατάτες και δηλώνεται ότι αυτές δεν προσμετρούνται στη θέση των λαχανικών όσον αφορά το ’πιάτο’ τους.

-Το ‘πιάτο του USDA’ περιλαμβάνει τα γαλακτοκομικά (dairy), ενώ το ‘πιάτο του Harvard’ προτιμά  ως πιο σπουδαίο να βάλει «υγρά» όπως το νερό και τα «υγιεινά φυτικά έλαια» (πχ ελαιόλαδο). Αυτό γιατί η ομάδα του Harvard μάλλον θεωρεί  σημαντικότερη την έμφαση στην πρόσληψη νερού και όχι γαλακτοκομικών, τα οποία αν δούμε και κάποιες άλλες ανακοινώσεις της εν λόγω ομάδας, θεωρούν απλουστευτικά: “οκ..δε σου αρέσει το γάλα ενήλικα; ..μπορείς να το αντικαταστήσεις με  άλλα τρόφιμα πλούσια σε ασβέστιο και βιταμίνη D..”

Φαίνεται γενικά ότι αν και ήρθε δεύτερο στην πρωτοτυπία, το Harvard είναι πιο επεξηγηματικό και λεπτομερές στις συστάσεις του μέσω του διατροφικού πιάτου. Εσείς αυτό που έχετε να κάνετε είναι να συγκρατήσετε τη δομή του, να την υιοθετήσετε και σίγουρα θα κερδίσετε.

Στην Ελλάδα, επίσημα (Υπουργείο Υγείας) προτιμούμε τη διαγραμματική απεικόνιση της Μεσογειακής Πυραμίδας. Χρησιμοποιούμε τη μεσογειακή πυραμίδα από το 1999.. Βέβαια άξια αναφοράς είναι η τρισδιάστατη «πυραμίδα υγιεινού τρόπου ζωής για τα παιδιά» από επιστημονική ομάδα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου, χρήσιμη για την εξοικείωση με τις αρχές της ισορροπημένης διατροφής, την άσκηση και τους κανόνες υγιεινής και ασφάλειας τροφίμων. Μπείτε να τη βρείτε στο:

http://www.scoolfood.gr/pyramida_ugieinou_tropou_zwhs_gia_paidia/en_puramida_ygieinou_tropou_zois_gia_paidia.html

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com

                                                                                                                                 www.bertzeletos.gr

blog:nutripolitics.blogspot.gr

Μερικά ψάρια είναι ‘βαριά’..

Οι μεσογειακοί λαοί πρέπει να είμαστε υπερήφανοι όχι μόνο για τη μεσογειακή μας διατροφή αλλά και για Την ίδια τη Μεσόγειο Θάλασσα.. Γιατί; ..μα για τα καλά της ψάρι α!

Η Μεσόγειος φαίνεται να παρουσιάζει μικρότερη  μόλυνση και ρύπανση σε σχέση με άλλες κλειστές θάλασσες (πχ Βαλτική). Από την άλλη, οι θάλασσες του Ατλαντικού, του Ινδικού είναι θάλασσες στις οποίες κατοικοεδρεύουν χώρες με μεγάλη και βαριά βιομηχανία (μεγάλη ρύπανση), είναι θάλασσες που μολύνουν ακόμα και τις γειτονικές τους.

Στη χώρα μας οι μετρήσεις (‘Δημόκριτος’) που γίνονται στα εγχώρια ψάρια δείχνουν ότι είναι πολύ  περισσότερο καθαρά από αυτά που μάς έρχονται από βόρειες και εξωτικές θάλασσες. Κάποια επιβάρυνση, χαμηλότερη από τα ανώτατα επίπεδα, σε βαρέα επικίνδυνα μέταλλα εντοπίζεται στα ψάρια ιχθυοτροφείων της Ελλάδας. Μια επιβάρυνση που είναι κατά βάση προϊόν των ιχθυάλευρων που έρχονται από το εξωτερικό. Δυστυχώς τα ελληνικά ψάρια δεν επαρκούν, ώστε να αποτελούν τροφή των ‘καλλιεργούμενων’ ψαριών, οπότε εισάγονται από άλλες θάλασσες ψάρια για την παραγωγή ιχθυάλευρων.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων, έχει εντοπίσει ότι ‘σπαταλώνται΄ πολλά ψάρια για να αποτελέσουν τροφή των ..εκτρεφόμενων σε ιχθυοκαλλιέργειες ψαριών, με αποτέλεσμα τη ραγδαία μείωση των ιχθυοαποθεμάτων. Μια μείωση που καθιστά αναγκαία την υποκατάσταση από διάφορες άλλες ουσίες (φυτικές, πχ σόγια) των ιχθυάλευρων. Αυτό το παραπάνω συν το γεγονός ότι η Ελλάδα μπορεί να δώσει ένα άκρως καθαρό –ελεύθερο βαρέων μετάλλων-, άρα και ανταγωνιστικό προϊόν, μπορεί να κινητοποιήσει την ελληνική επιστημονική κοινότητα, ώστε να επιτευχθεί η υποκατάσταση όλων των εισαγόμενων ιχθυάλευρων.

  

 Το θέμα «βαρέα μέταλλα στα ψάρια» έχει απασχολήσει αμερικάνικους οργανισμούς υγείας (FDA, EPA), όπως και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Προτρέπουν έγκυες και θηλάζουσες να καταναλώνουν συχνά ψάρι (2 φορές/ εβδομάδα), από την άλλη όμως αποτρέπουν την κατανάλωση λιπαρών ψαριών που ενδέχεται να φέρουν υψηλά επίπεδα υδραργύρου (ξιφίας, τόνος φρέσκος ή κονσέρβα, καρχαρίας, σκουμπρί). Τα ελληνικά αφρόψαρα που είναι πλούσια σε λίπος (σαρδέλα, γάβρος, γόπα κα), λόγω του ότι δεν ταξιδεύουν μακριά, καταφέρνουν να έχουν χαμηλά ποσοστά βαρέων μετάλλων στο σώμα τους.

 

ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ-ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ

Καλό είναι να προτιμάτε πάντα ψάρια ελληνικά ή έστω μεσογειακά. Επίσης, καλό είναι να αποφεύγετε ψάρια μεγάλα και λιπαρά, ιδιαίτερα όταν προέρχονται από μακρινές θάλασσες. Στο λίπος συσσωρεύονται οι τοξικές ουσίες και μεταφέρονται μέσω της τροφικής αλυσίδας και στον άνθρωπο.

Για να μειώσετε την παρουσία χημικών κατάλοιπων κάντε τα εξής:

-κάντε ένα καλό πλύσιμο,

-αφαιρέστε το δέρμα, καθώς εκεί συγκεντρώνεται μεγάλη ποσότητα χημικών ουσιών,

-διώξτε βράγχια, σπλάχνα και εντόσθια, καθώς εκεί υπάρχει υψηλό μικροβιακό φορτίο, αλλά και βαρέα μέταλλα,

-πετάτε το λίπος που βγαίνει κατά το βράσιμο ή ψήσιμο, δε χρειάζεται να το χρησιμοποιείτε για ζωμούς.

 Τα όρια που τίθενται ως ανώτατα στη σύσταση των ψαριών σε μέταλλα δε διασφαλίζουν τους καταναλωτές. Ο δείκτης απορρόφησης και συσσώρευσης στον ανθρώπινο οργανισμό εξαρτάται από τη φύση του οργανισμού και βεβαίως την ηλικία. Καλό θα είναι λοιπόν οι πολίτες να διαβάζουν ετικέτες, να ενημερώνονται τακτικά από επιστημονικούς οργανισμούς, να γνωρίζουν την εποχικότητα και την τοπικότητα των ψαριών.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com

site: www.bertzeletos.gr

blog:nutripolitics.blogspot.gr

δεν πρέπει να έχεις επιστήμη χωρίς ανθρωπιά και εμπόριο χωρίς ήθος*

Το 2007 δημοσιεύτηκε σε επιστημονικό περιοδικό  ανοικτής πρόσβασης (PLoS Medicine) μια μελέτη που εξέταζε τη σχέση των πηγών χρηματοδότησης με τα εκπορευόμενα συμπεράσματα-αποτελέσματα σε επιστημονικά άρθρα που συνδέονταν με τη διατροφή.

Η εν λόγω επιστημονική μελέτη (L. Lesser, “Relationship between Funding Source and Conclusion among Nutrition-Related Scientific Articles”), έχοντας εξετάσει μελέτες που σχετίζονταν με τρόφιμα (αναψυκτικά, γάλατα, χυμούς), καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «όταν οι βιομηχανίες χρηματοδοτούν επιστημονικές μελέτες που εξετάζουν τρόφιμα τα οποία αυτές πωλούν μπορεί αυτές οι επιστημονικές μελέτες να μεροληπτήσουν υπέρ των προϊόντων». Τέσσερις με οκτώ φορές πιο ευνοϊκά διατείνονταν τα συμπεράσματα επιστημονικών άρθρων που χορηγούνταν από εταιρείες –και είχαν να κάνουν με τα προς πώληση προϊόντα- σε σχέση με άρθρα που δε συνδέονταν με χρηματοδότηση από εταιρείες τροφίμων και ποτών.

Όταν διαβάζω επιστημονικές μελέτες ή βιβλία πάντα κοιτώ από πού έχουν χρηματοδοτηθεί. Αναζητώ ποια είναι η χρηματοδότηση, χωρίς να σημαίνει αυτό ότι είναι πάντα για τα σκουπίδια μια χρηματοδοτούμενη μελέτη.

Πρόσφατα μια πολυεθνική σοκολατοβιομηχανία επιχορήγησε μια έδρα στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια. Δεν άργησε η εν λόγω έδρα να μάς δείξει σημαντικές ανακαλύψεις για τις αρετές του κακάο. Ίσως, βοήθησε αυτή η έδρα να αποενοχοποιήσουμε λίγο τη σοκολάτα και να της απονέμουμε δικαιοσύνη, δίνοντας της μια καλύτερη θέση στη διατροφή.

Αντίστοιχα με τη σοκολάτα, και εδώ στη Μεσόγειο, είτε διακρατικά, είτε εθνικά, είτε από εταιρείες βλέπουμε να χρηματοδοτούνται μελέτες σε προϊόντα που παράγουμε όπως το κρασί, τις σταφίδες, το ελαιόλαδο κα. Δεν είναι πάντα κοντόφθαλμο το συμφέρον, είναι πιο μεγάλο από μια απλή εταιρεία, είναι κάποιες φορές και το συμφέρον για την υγεία μας να βλέπουμε στο φως ζητήματα για την τροφή μας. Ίσως ορισμένες εταιρείες που εμπορεύονταν και παρήγαγαν ελαιόλαδο να λειτούργησαν προσθετικά και να έβαλαν το δικό τους λιθαράκι στη διασαφήνιση της ωφελιμότητας του εν λόγω προϊόντος για την ανθρώπινη υγεία.

 

Ο Μαχάτμα Γκάντι έλεγε ότι «δεν πρέπει να έχεις επιστήμη χωρίς ανθρωπιά και εμπόριο χωρίς ήθος». Αυτό είναι όντως ένα πολύτιμο & συμπυκνωμένο μήνυμα..

Οκ.. δεν είμαστε σε ένα αγγελικά πλασμένο περιβάλλον. Όσοι εμπλέκονται με αυτό το πολύ σπουδαίο πεδίο που λέγεται επιστήμη της διατροφής είναι σημαντικό να ακολουθούν ορισμένους κανόνες και νόρμες. Και για να βάζουμε τα πράγματα στη σειρά, εδώ στην Ελλάδα οφείλουμε για τον τόπο μας, αλλά και για την υγεία μας (και του κόσμου ολόκληρου) να μιλάμε δημόσια για προϊόντα και τρόφιμα ιεραρχώντας τα πρώτα όσον αφορά την υγεία, το περιβαλλοντικό κόστος. Πρώτα πρέπει να ‘κολλάμε παράσημα’ σε φυσικά τρόφιμα και ύστερα να μιλάμε για πιθανά οφέλη από συσκευασμένα βιομηχανικά προϊόντα. Πρώτα να ξεκαθαρίσουμε ότι μια πατάτα βραστή είναι συνολικά πιο ωφέλιμη για το μέσο πληθυσμό από ένα κουτί  επεξεργασμένων δημητριακών (που πιθανότατα μάς έρχεται από μακριά). Έχουμε πολλά ‘παράσημα’ και ‘πιστοποιητικά υγείας’ να δώσουμε σε φυσικά τρόφιμα ακόμα. Όπως έχουμε άλλο ένα χρέος:

«να σφίγγουμε το χέρι θερμά στους αγρότες και τους κτηνοτρόφους, έχουν πολλά να μας πουν και να μας προσφέρουν».

*ρήση του Μαχάτμα Γκάντι

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com

site: www.bertzeletos.gr

blog:nutripolitics.blogspot.gr

Λίπος, να το φορολογήσουμε;

Λίπος, να το φορολογήσουμε;

Συζητώντας με φίλους έχω καταλάβει το εξής απλό: κανείς δε συμπαθεί τους φόρους, πόσω μάλλον αυτών που σχετίζονται με την απόλαυση του φαγητού τους..

Η Δανία μια από τις πρώτες χώρες που επέβαλε «φόρο λίπους» (2011) για προϊόντα που περιείχαν κορεσμένα λιπαρά πάνω από 2,3% είναι το πρώτο πείραμα. Αυτό το πείραμα φαίνεται να εγκαταλείπεται. Υπό την έντονη πίεση από την βιομηχανία τροφίμων σε μια ήδη σχετικά εξαρτώμενη οικονομία (από τις βιομηχανίες τροφίμων), η δανέζικη κυβέρνηση έχει καταργήσει το «φόρο λίπους» και φαίνεται να εγκαταλείπει μια επικείμενη φορολόγηση επί των σακχάρων. Οι κάτοικοι στη Δανία δε συμπάθησαν ιδιαίτερα αυτό το μέτρο, βλέπεις πολλοί εργάζονται σε γαλακτοβιομηχανίες, σε σοκολατοποιίες  ή εταιρείες παραγωγής κρεατοσκευασμάτων..

Η δανέζικη περίπτωση

Ο φόρος επί των κορεσμένων λιπαρών είχε προταθεί από επιτροπές εμπειρογνωμόνων και εισήχθη με την πλειοψηφία στο δανέζικο κοινοβούλιο, ως μέρος ενός μεγαλύτερου πακέτου οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Πολλοί παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των εκπροσώπων της βιομηχανίας τροφίμων και των επιστημόνων της διατροφής αντέδρασαν αρνητικά στον εν λόγω φόρο, υποστηρίζοντας ότι βλάπτει την οικονομία και δεν πρόκειται να έχει καμία θετική επίδραση στην υγεία. Συνασπίστηκαν δανέζικες επιχειρήσεις τροφίμων και οργάνωσαν εκστρατεία για κατάργηση του φόρου. Ο συνασπισμός αυτός επιχειρηματολόγησε για το ότι οι φόροι στο λίπος και τη ζάχαρη θα προκαλούσαν την απώλεια πάνω από 1300 θέσεις εργασίας, θα δημιουργούσαν υψηλά διοικητικά κόστη και αύξηση των διασυνοριακών αγορών (λόγω στενής γειτνίασης και εύκολης πρόσβασης σε πολλές χώρες). Λίγοι υπήρξαν «υπερασπιστές» για την εισαγωγή του φόρου. Ο όρος ‘Δημόσια Υγεία’ απέκτησε εξέχοντα ρόλο, αλλά τελικά ο νόμος καταργήθηκε.

Προφανώς η φορολόγηση του λίπους μπορεί να αυξήσει τα έσοδά της κυβέρνησης, αλλά και μακροπρόθεσμα να μειώσει το κόστος που συνδέεται με ασθένειες που σχετίζονται με την παχυσαρκία, αλλά και να αυξήσει την υγεία και τη μακροζωία. Όμως, ένα έτος εφαρμογής (τόσο διήρκεσε στη Δανία) δεν είναι ικανό να δώσει αξιολογήσιμα συμπεράσματα όσον αφορά τις επιπτώσεις στην υγεία. Η φορολόγηση αυτή του λίπους στη Δανία έφερε έσοδα περί τα 216 εκατομμύρια δολάρια. Μετά την κατάργησή του, είναι σίγουρο ότι αυτή η απώλεια εσόδων (από το κράτος) θα έχει γίνει ήδη προσπάθεια να αντισταθμιστεί από άλλους έμμεσους και άμεσους φόρους. Με λίγα λόγια εδώ τίθεται το εξής: «είναι δίκαιος ένας φόρος λίπους- αναφερόμενος είτε στο περιεχόμενο λίπος, τη ζάχαρη, το αλάτι.. ή ας βρει το κράτος άλλο τρόπο να μαζεύει λεφτά από τους πολίτες του;».

Η ευρωπαϊκή έκθεση όσον αφορά τους φόρους τροφίμων (2014)

Λοιπόν, ο σκοπός φορολόγησης λιπαρών ή υπερθερμιδογόνων (καλύτερα) τροφίμων πρέπει να είναι η μείωση των πωλήσεων τους. Μια πρόσφατη έκθεση της ΕΕ (“Food taxes and their impact on competitiveness in the agri-food sector, a study”-16.7.2014) λέει ότι μη εναρμονισμένοι φόροι σε προϊόντα πλούσια σε ζάχαρη, αλάτι και λιπαρά φαίνεται ότι επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα στη βιομηχανία αγροτοδιατροφικών προϊόντων, ιδίως τις μικρές επιχειρήσεις του κλάδου.

Η εν λόγω έκθεση της ΕΕ εξέταζε 3 παράγοντες:

α. την επίδραση στην κατανάλωση,

β. την επίδραση στην ανταγωνιστικότητα,

γ. την επίδραση στις διασυνοριακές συναλλαγές.

Όσον αφορά το α. (επίδραση στην κατανάλωση), σύμφωνα με την έκθεση αυτή οι καταναλωτές οδηγούνται:

i.      από τη μια στη μείωση κατανάλωσης «υπερφορολογημένων λιπαρών τροφίμων»,

ii.     αλλά από την άλλη στην αγορά φθηνότερων μαρκών των υπερφορολογημένων τροφίμων..

Όσον αφορά το β. (επίδραση στην ανταγωνιστικότητα), η έκθεση μάς λέει ότι υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι μπορεί να επηρεάζονται αρνητικά η κερδοφορία, η απασχόληση και οι επενδύσεις των εταιρειών τροφίμων που πλήττονται. Όλα αυτά, χωρίς να υπάρχουν οριστικά συμπεράσματα, λόγω του περιορισμένου αριθμού των διαθέσιμων περιπτώσεων (λίγες χώρες εφαρμόζουν έναν τέτοιου είδους νόμο), αλλά και του μειωμένου χρόνου εφαρμογής του. Πάντως, η ανταγωνιστικότητα των μεμονωμένων επιχειρήσεων, ιδιαίτερα των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (μΜΕ), μέσα σε μια χώρα της ΕΕ μπορεί να επηρεαστεί πιο άμεσα από αυτούς τους φόρους.

Όσον αφορά το γ. (επίδραση στις διασυνοριακές συναλλαγές.), υπάρχει ένα εύλογο επιχείρημα που εναντιώνεται στην υπερφορολόγηση συγκεκριμένων τροφίμων, το οποίο λέει ότι η αύξηση της τιμής των αγαθών σε σχέση με τις τιμές των αντίστοιχων προϊόντων στις γειτονικές χώρες, όπου δεν υπάρχει τέτοιος φόρος, έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των διασυνοριακών αγορών. Πάντως, η μελέτη διαπίστωσε ότι οι αυξήσεις στις διασυνοριακές αγορές ήταν περιορισμένες και ότι άλλοι παράγοντες (λοιποί φόροι επί των τροφίμων και ποτών) επιδρούν πιο σημαντικά στις διασυνοριακά ψώνια..

Και τώρα ..‘nutripolitics’

Οι φόροι επί των τροφίμων και οι συνέπειες που απορρέουν από την εισαγωγή τους, είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο και debated θέμα. H μικρή χώρα μας της ελεύθερης αγοράς, των μικρών τοπικών επιχειρήσεων, των πολλών εισαγόμενων τροφίμων, αλλά και των πολλών παραδοσιακών τροφίμων, που γειτνιάζει με χώρες που καραδοκούν με ανταγωνιστικά προϊόντα (λευκό τυρί, γιαούρτια, κρεατοσκευάσματα) δεν μπορεί να κερδίσει πολλά από τέτοιες φορολογήσεις. Μπορεί στην αρχή ενός τέτοιου μέτρου να υπάρχουν κάποια επιπρόσθετα έσοδα, γρήγορα όμως οι καταναλωτές θα στραφούν στις φθηνότερες επιλογές που τους δίνει η ελεύθερη αγορά και πιθανώς οι «καραδοκούντες γείτονες».

Το σημαντικότερο όμως όλων που είναι η καλύτερη υγεία των καταναλωτών, για το οποίο δε μιλήσαμε πολύ θα πρέπει πρώτα να απαντήσουμε σε ερωτήματα τύπου:

Ποιες είναι οι προθέσεις ενός τέτοιου φορολογικού μέτρου η είσπραξη χρημάτων ή η προάσπιση της Δημόσιας Υγείας ή και τα δύο; Ένας τέτοιος φόρος μπορεί να πετύχει τους στόχους του; Αποτελεί καλή πολιτική για τη Δημόσια Υγεία; Υπάρχουν τρόφιμα «κατάλληλα για φορολόγηση»; Τι θα πρέπει οι κυβερνήσεις να κάνουν για τη μείωση των διατροφικών παραγόντων κινδύνου για την παχυσαρκία;

Για την απάντηση των παραπάνω ερωτημάτων θα πρέπει να έχουμε στη σκέψη μας τα παρακάτω:

Αν οι προθέσεις είναι η μείωση της παχυσαρκίας, τότε πέρα από την είσπραξη των χρημάτων από τέτοιου είδους φόρους πρέπει να υπολογίσεις και που θα κατευθύνονται αυτοί οι πόροι. Ένα παράδειγμα είναι να επενδύσεις σε «καλά για την υγεία τρόφιμα» ως αντίβαρο, με τους εν λόγω πόρους. Λες λοιπόν «βάζω φόρο στο λίπος και τα χρήματα που θα εισπράξω και θα τα πάω εκεί..». Το να λες θέλω πάλι σε πλήρη λειτουργία τη βιομηχανία της ζάχαρης και ταυτόχρονα να εισπράττεις μεγαλύτερους φόρους από προϊόντα της, τότε ήδη σαμποτάρεις το στόχο υγείας και λειτουργείς ως αμοραλιστής. Ας παράγεις ζάχαρη, βαθμιαία όμως αυτή την παραγωγή να την μειώνεις μέσω δεσμευτικού χρονοδιαγράμματος και με τη βοήθεια επιστημόνων να επενδύσεις βαθμιαία και αυξητικά σε υποκατάστατά της (πχ στέβια).

Και για να μην αυτομαστιγωνόμαστε, εδώ πρέπει να πούμε ότι και οι Δανοί δε μας τα είπαν καλά εν τέλει, καθώς λίγο μετά (!) την κατάργηση του φόρου, δημοσιεύτηκε έρευνα που έδειχνε ότι η κατανάλωση κορεσμένου λίπους είχε μειωθεί στη Δανία (Febr 2015, Eur J Clin Nutr). Δηλαδή ο καλός και ηθικός στόχος υγείας που είναι η μείωση της κατανάλωσης κορεσμένων λιπαρών δεν ελήφθη πολύ σοβαρά υπόψιν.

Χωρίς να μακρηγορούμε πρέπει γρήγορα να μεταβούμε στα παρακάτω:

Να υπάρχουν εναρμονισμένοι ευρωπαϊκοί νόμοι σε τρόφιμα. Ναι ας επιλεγούν και να υπερφορολογηθούν τρόφιμα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο κυρίως επεξεργασμένα, που είναι πλούσια σε λίπος, ζάχαρη, αλάτι. Όμως να λαμβάνουμε υπόψιν ότι οι έμμεσοι φόροι είναι συνήθως άδικοι για τους πολλούς, οπότε σίγουρα πρέπει να μεταβούμε και σε πολιτικές άμεσων φόρων (πχ απευθείας σε εταιρείες ή επαγγελματίες που παράγουν ανθυγιεινά τρόφιμα). Να μην ξεχνάμε το διαχωρισμό επεξεργασμένων και φυσικών τροφίμων και τη σχέση τους με το ενεργειακό κόστος και τις τοπικές κουλτούρες. Να υπάρχει πανευρωπαϊκή καμπάνια, αλλά και εγχώρια. Να επιδοτηθούν καινοτόμα φιλικά προϊόντα που θα υποκαθιστούν με επάξιο τρόπο τα ζημιογόνα για την υγεία των ανθρώπων αντίστοιχα προϊόντα. Να σκεφτόμαστε τη βιωσιμότητα τοπικών ποικιλιών και να μην ξεχνάμε ότι δεν είναι τυχαίο ότι η Ευρώπη είναι η περιοχή που γεννήθηκε το slow food, που σύνθημα του είναι το «καλή, καθαρή και δίκαια τροφή»..

Ε αυτό το τελευταίο σύνθημα ας είναι η γραμματική μας..

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Π. ΜΠΕΡΤΖΕΛΕΤΟΣ

Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, MSc

Γρηγορίου Ε’ 29, Τρίπολη

τηλ: 2710 232364

e-mail: bertzeletos@gmail.com

site: www.bertzeletos.gr

blog:nutripolitics.blogspot.gr